Yazı: AHMET AKŞİT

1 Charles MacFarlane, Constantinople in 1828,

Londra 1829, s. 34.

2 Britanya donanması amirali olan Adolphus Slade’in (Mushaver Pasha) İstanbul’a ilk kez Osmanlı-Rus Savaşı esnasında Mayıs 1829’da gelir. Slade, 1849-66 yılları arasında paşa rütbesiyle Osmanlı donanmasında görev aldı, Kırım Savaşı’na katıldı. Yazdığı kitaplardan son olarak Turkey and the Crimean War: a narrative of historical events, Londra 1867, Türkçeye Candan Badem çevirdi. Müşavir Paşa’nın Kırım Harbi Anıları, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2012. Kitabın girişinde Badem’in Slade ve Kırım Savaşı’daki rolü hakkındaki yazısı için bkz, ss. vii-xxvii.

3 Records of travels in Turkey, Greece, etc and of a Cruise in the Black Sea, with the Capitan Pasha, Londra 1854, s. 374.

4 İkili hazırladıkları Histoire des Croisades (Haçlı Seferleri) çalışması için Mısır, Suriye ve Türkiye’ye gelirler. Buna paralel olarak Correspondance d’Orient 7 cilt 1833-35, serisini kaleme alırlar. Chisholm, Hugh, ed. (1911). “Michaud, Joseph François”. Encyclopædia Britannica, cilt 18 (11. baskı). Cambridge University Press, s. 361.

5 Lazzo, çoğulu Lazzi, İtalyanca, commedia dell’arte’de oyuncuların oyun akışını bozmadan kaba saba şakaları da içeren genellikle mime (sözlü de varmış) dayalı küçük skeçler. Deniz Özdoğan’a teşekkürler.

6 Michaud et Poujoulat, Correspondance d’Orient, Paris 1834, cilt II, s. 197.

7 III. Selim 1798 yılına ait bir fermanında “devlet işlerine dair söz söylemeye cesaret” edilen en kötü şöhretli kahvehanelerin ve berberlerin yıkılmasını ve sahiplerinin sürülmesini ister. 19. yüzyıl başlarında İstanbul’da yedi dükkândan birisinin kahvehane, bunlardan üçte birinin sahibinin yeniçeri idi ve esnaflaşan yeniçerilerin yarısı da kahvecilik yapıyordu. Cengiz Kırlı, “Kahvehaneler ve Hafiyeler: 19. Yüzyıl Ortalarında Osmanlı’da Sosyal Kontrol” Toplum ve Bilim, sayı 63, ss. 66-67.

8 Gérard de Nerval, Voyage en Orient 1997, Türkçesi: Doğu’da Seyahat, Çeviren: Selahattin Hilav, YKY, İstanbul 2004, s. 596.

9 Charles Rolland, La Turquie contemporaine: hommes et choses: études sur l’Orient, Paris 1854, ss. 144-48.

10 Louis Enault, Constantinople et la Turquie, Paris 1855, ss. 366-367.

11 [Joseph Pierre Agnes] Méry, Constantinople et la Mer Noire, Paris 1855, s. 358.

12 A. H. Ubicini, La Turqie Actuelle, Paris 1855, ss.

316-319; ayrıca bkz. Zeki Arıkan, “Ubicini, Jean Henri Abdolonyme”, TDVİA, cilt 42, ss. 32-33.

13 Metin And “Karagöz Siyasal Bir Taşlamaydı da” Forum, 1 Mart 1963, cilt XV, sayı 214, s. 19; Metin And Dünyada ve Bizde Gölge Oyunu, Türkiye İş Bankası

Kültür Yayınları, Ankara 1977, ss. 343-347. Ayrıca bkz. Cevdet Kudret, Karagöz, cilt 1, s. 28.

14 Metin Ünver “Wanda Ya Da Mehmed Sadık (Çayka) Paşa’nın Türkiye Anekdotları” Tarih Dergisi, sayı 65 (2017 / 1), İstanbul 2017, ss. 99-118 makalesinde Wanda kimliğine açıklık getirmektedir. Wanda [Karolyna Czajkowska Suchodolska], Sâdık Mehmed Paşa’nın, ilk ismi Michal Czajkowski, kızıdır ve babasının Rusça kaleme aldığı hatıratını Fransızcaya çevirmiştir. Metin Ünver, Wanda’nın Fransızca metninin tam bir çeviri olmadığını yer yer atlamalar olduğunu belirtiyor.

15 Kemal Beydilli, “Sâdık Mehmed Paşa”, TDVİA cilt 35, ss. 396-397.

16 Metin And, Dünyada ve Bizde…, ss. 343-347. 17 Mehmed Ali Paşa (1813-1868) 1845 yılında II.